บาตรทำมือแหล่งสุดท้ายของเมืองไทย
บ้านบาตร ชุมชนสุดท้ายที่อนุรักษ์วิถีบาตรไทย
     บาตร ภาชนะใส่อาหารสำหรับพระภิกษุสามเณร ทุกๆเช้าพระสงฆ์จะต้องออกบิณฑบาต  อาหารคาวหวานจะถูกใส่ลงในบาตรพระ เป็นอย่างนี้มาตั้งแต่พุทธกาล  เป็นสิ่งที่สำคัญต่อพระสงฆ์และเป็นหนึ่งในอัฐบริขาร 8 อย่าง ที่มีบัญญัติไว้ในพระธรรมวินัย ได้แก่ สบง (ผ้านุ่ง) จีวร (ผ้าห่ม) สังฆาฏิ (ผ้าพาดบ่า) ประคดเอว มีดโกนหรือมีดตัดเล็บ เข็ม กระบอกกรองน้ำและบาตร
 

บาตรเก่าแก่ของต้นตระกูล

รูปผลงานที่น่าประทับใจ

หมูหิน.คอม จะพาท่านไปดู ชุมชนบ้านบาตร เป็นชุมชมเก่าแก่และใหญ่ที่สุดที่ยังคงรักษาอาชีพการตีบาตรไว้จนถึงทุกวันนี้ โดยสันนิษฐานกันว่า ชุมชนบ้านบาตร เกิดจากการรวมตัวของชาวกรุงศรีอยุธยาซึ่งพวกเขามีความชำนาญทางด้านการตีบาตรเข้ามาตั้งรกรากที่กรุงเทพมหานครเมื่อราวปี พ.ศ.2326 เมื่อครั้งที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงโปรดให้สถาปนากรุงเทพมหานครขึ้นเป็นราชธานี

บาตรที่ผ่านการตีเป็นหมื่นๆที	อายุบาตรใบนี้ บวกลบเอาเองนะครับ
การต่อบาตร	ตีให้ยึดติดกัน

ในยุคช่วงต้นของราชวงศ์จักรี พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์และผู้มีฐานะ นิยมสร้างวัด ทำให้กรุงเทพฯในตอนนั้นมีวัดและพระสงฆ์อยู่เป็นจำนวนมาก การตีบาตรจึงเป็นอาชีพหนึ่งที่เฟื่องฟูมากในตอนนั้นและได้กลายเป็นอาชีพที่หล่อเลี้ยงชาวบ้านบาตรเรื่อยมา

บาตรทำมือของแท้ครับ	นี่เรียกว่าการลายบาตร อ้าวตี
ใกล้จะเสร็จแล้วครับ	เหนื่อยไหมครับ พี่

จนกระทั่งถึงปี 2514 ได้มีโรงงานผลิตบาตรพระเกิดขึ้น ทำให้ชาวบ้านบาตรได้รับผลกระทบกันเป็นอย่างหนัก ถึงกับต้องเปลี่ยนอาชีพช่างตีบาตรกันไปหลายครอบครัวเลย เพราะบาตรอะลูมิเนียมมีราคาที่ถูกกว่ามากและผลิตได้รวดเร็วไม่เหมือนบาตรที่ต้องตีด้วยมือ
 

เชื่อมทองแดงแล้วจะออกมาแบบนี้	ใบนี่โชว์ครับไม่ขาย
รูปผลงานที่น่าประทับใจ	รูปผลงานที่น่าประทับใจ

ต่อมาในปี 2544 ชาวบ้านบาตรก็ได้รับข่าวดีอีกครั้ง เมื่อได้มีการจัดตั้งกลุ่มทำบาตรพระขึ้นมาอีกครั้งจากการสนับสนุนของผู้อำนวยการเขตป้อมปราบฯ ที่ส่งเสริมให้บ้านบาตรกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยว ที่เปิดให้คนไทยและชาวต่างชาติเข้ามาดูวิธีการทำบาตรและซื้อบาตรไปเป็นที่ระลึกได้ด้วย ทำให้กิจการทำบาตรของชาวบ้านบาตรเริ่มมีการฟื้นตัวขึ้น เพราะมีรายได้จากการตีบาตรสำหรับพระภิกษุแล้วยังมีรายได้จากการที่ขายบาตรให้แก่นักท่องเที่ยวอีกทางด้วย

เสร็จจากลายบาตรแล้วก็เป็นหน้าที่ผมครับ	ตีไปเรื่อยๆ
ลักษณะของค้อนตีบาท	กำลังตีบาตรเสียงดังเซียวครับ

พี่  หิรัญ เสือศรีเสริม ช่างทำบาตร บอกกับเราว่า ทรงบาตรที่ทำกันจะมีทั้งหมด 5 ทรง ด้วยกัน คือ  ทรงไทยเดิม ทรงตะโก ทรงมะนาว  ทรงลูกจันทร์ และทรงหัวเสือ ปัจจุบันนิยมทำกันมากคือทรงมะนาวและทรงหัวเสือ  บาตรมีการทำหลายขนาด เริ่มตั้งแต่ 3 นิ้ว 4 นิ้ว ไปจนถึง 9 นิ้ว ชาวบ้านบาตรเรียกขานการทำบาตรของตนว่า  บาตรบุ

ฮู้หู ได้หลายใบแล้ว นะเนี้ย	ขั้นตอนการทำฟันปลา
ยังไม่เสร็จนะจ๊ะ	บาตรกำลังรอโดนตี
บาตรจิ๋วของฝากน่ารักๆ

บาตรบุ ที่ทำจากชาวบ้านจะใช้วิธีผลิตแบบโบราณเริ่มตั้งแต่ตัดเหล็กเส้นนำมาดัดเป็นรูปวงกลมเพื่อทำเป็นขอบบาท จากนั้นตัดเหล็กแผ่นเป็นรูปกากบาทซึ่งเรียกว่า  กง แล้วจักฟันเป็นชี่ๆ ที่ปลายทั้งสี่ด้านแล้วทำการดัดสลับฟันปลา นำกงมาดัดโค้งเป็นรูปทรงบาทประกอบกรงเข้ากับขอบบาท ตัดเหล็กแผ่นเป็นรูปสามเหลี่ยม เรียกว่า  หน้าวัว  หรือ กลีบบัว แล้วจักฟันประกอบเข้าเป็นรูปบาตร ซึ่งจะได้บาตรที่มีตะเข็บ 8 ชิ้นพอดี จากนั้นก็ตีตะเข็บให้เรียบก่อการ แล่นบาตร หรือเชื่อมประสานตะเข็บให้ติดแน่นไม่มีรูรั่วด้วยการใช้น้ำยาประสานทองทาตามตะเข็บ แล้วโรยผงทองแดง จากนั้นนำไปสุมไฟให้ทองแดงไหลลงตามตะเข็บ
 

พี่เขาทำงานกันจริงจัง มั๊กๆ	ตีเข้าไป
บาตรออมสินน่ารักดีนะครับ	ใบนี้ไม่ขายนะครับ

ขั้นตอนต่อไปนำบาตรที่แล่นแล้วมา  ลายบาตร ด้วยค้อนลายที่ยาวและโค้งงอตีลงด้านในของบาตรให้ได้รูปทรงที่ต้องการ พี่ หิรัญ บอกกับเราว่าขั้นตอนนี้สำคัญมากต้องใช้ประสบการณ์ความชำนาญเป็นพิเศษบาตรถึงจะออกมาได้ทรงที่สวยตามที่ต้องการเมื่อได้ทรงบาทแล้วก็ใช้ค้อนเหล็กตีด้านนอกของบาทเพื่อเก็บลายนูนให้เรียบสนิท รวมถึงรอยตะเข็บด้วย เมือได้รูปทรงที่ต้องการแล้วจึงนำมาตะไบให้เรียบสวยงามวาววัว ปิดท้ายด้วยการรมดำ ทาน้ำมันกันสนิมเป็นขั้นตอนสุดท้าย
 

พี่เขาแนะนำเอกลักษณ์ของบาตรทำมือ	มีหลากหลายขนาดนะ
จะเอาอั้นไหนดีน่า	บรรยากาศในร้าน

ปัจจุบันมีการผลิตบาตรบุน้อยลงมากและจำกัดอยู่เพียงจำหน่ายเป็นของที่ระลึกหรือรับสั่งทำจากพระสงฆ์โดยตรงเท่านั้น ปัจจัยหลักที่ทำให้หัตถกรรมบาตรบุลดน้อยถอยลงเป็นลำดับเนื่องจากมี "บาตรปั๊ม" เข้ามาแทนที่เมื่อราว 30 ปีที่ผ่านมา และมีส่วนแบ่งการตลาดเป็นส่วนใหญ่ บาตรปั๊มซึ่งมีกำลังการผลิตสูง ราคาขายส่งถูก จึงเป็นที่ต้องการของพ่อค้าคนกลางเทียบกันตามราคาขาย "บาตรบุ" ขนาด 7 นิ้ว จำหน่ายในราคา 800 บาท บาตรปั๊มสามารถขายในราคาเพียง 100 กว่าบาทเท่านั้น
 

วัดสักหน่อย กี่นิ้วน่า	ฉันหน้าที่เจียรบาตรค่ะ
สองใบนี้ไม่ขายนะครับ	พี่ หิรัญ เสือศรีเสริม ช่างทำบาตร

พ่อค้าคนกลางจึงหันมาจำหน่ายบาตรปั๊ม และกดราคาบาตรบุลง จนช่างไม่สามารถหากำไรจากการขายส่งได้ จึงหันมารับงานที่ผู้ว่าจ้างต้องการความประณีตเป็นพิเศษโดยไม่เกี่ยงราคา บางคนก็เลิกอาชีพช่างไปประกอบอาชีพอื่น บาตรปั๊มจึงเข้ายึดครองตลาดจนบาตรบุขาดหายไปจากตลาดเครื่องสังฆภัณฑ์ในช่วง 30 ปีนั้น บาตรบุของชาวบ้านบาตรมีราคาสูงเนื่องจากการทำบาตรต้องอาศัยช่างหลายประเภท แบ่งค่าจ้างแรงงานให้กับช่างฝีมือต่างประกอบด้วย ช่างตีขอบ ช่างต่อบาตร ช่างแล่น ช่างลาย ช่างตีและช่างตะไบ จึงมีค่าใช้จ่ายเป็นต้นทุนสูงช่างบางคนก็ทำได้เองทุกขั้นตอนแต่แบ่งงานกันไปตามความชำนาญเป็นการผ่อนแรงโดยมาก
 

เนียนจริงๆ	แบบโชว์ลายต่อก็มีขายนะครับ
หน้าร้าน	ป้ายหน้าร้าน

ด้วยคุณสมบัติของบาตรที่ทำด้วยมือของชาวบ้านบาตร เมื่อเทียบกับราคาแล้วถือว่าคุ้มค่าเป็นอย่างมากเมื่อเปรียบเทียบกับบาตรปั๊มที่ทำจากเครื่องจักรกล นอกจากนั้น บาตรยังต้องกับพระวินัยและ ยังมีความคงทนมีความหลากหลายในรูปทรงที่สืบทอดภูมิปัญญามาแต่โบราณ ซึ่งช่างทำบาตรที่ยึดอาชีพนี้จะต้องทำด้วยใจรักอย่างแท้จริง ทำขึ้นด้วยความศรัทธาในพระพุทธศาสนา ด้วยความเคารพในวิชาความรู้ ครูบาอาจารย์ ตลอดจนเครื่องมือเครื่องใช้สอยในการยังชีพทุกชิ้น ตามแบบแผนขนบธรรมเนียมประเพณีของคนไทย บาตรของชาวบ้านบาตรจึงกอปรด้วยคุณค่าที่ผสานฝีมือแรงงานและจิตใจไว้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน จนบางครั้งการตีค่าความคุ้มค่าของบาตรอาจไม่สามารถกำหนดด้วยค่าเงินตรา แต่ควรเป็นค่าที่จิตใจมากกว่า
 

ตู้โชว์ของที่ระลึก	รูปผลงานที่น่าประทับใจ
	รูปผลงานที่น่าประทับใจ

กว่าจะได้บาตรทำด้วยมือสัก 1 ใบต้องใช้ทั้งความ ประณีต ประสบการณ์ความชำนาญ และความตั้งใจจริงของช่างทำบาตร ที่จะอนุรักษ์ ภูมิปัญญานี้ไม่ให้สูญหายไป บาตร 1 ใบใช้เวลาทำราว 3 วัน แต่อายุการใช้งานนั้นราว 30-40 ปีเลยทีเดียว   หมูหิน.คอม ขอแนะนำถ้าเพื่อนมีโอกาสก็อย่าพลาดที่จะแวะชมแวะอุดหนุนผลิตภัณฑ์ ที่หาดูได้ยากและพูดได้ว่ามี่ที่นี่ที่เดียวในประเทศไทยเลยก็ว่าได้  กลุ่ม  อนุรักษ์บาตรไทย  และภูมิปัญญาไทย  

การเดินทางไปชม  อยู่บริเวณริมสะพานสมมติอมรมารค หรือที่เรียกกันว่าแยกเมรุปูน ใกล้ๆ วัดสระเกตุ (ภูเขาทอง) เขตป้อมปราบฯ กรุงเทพฯ ทำบาตรให้เห็นกันทุกวันตั้งแต่เวลา 10.00-16.00 น.  ติดต่อ คุณหิรัญ เสือศรีเสริม โทร.086-104-9639, 086-892-3660, 02-221-3235

หมูหิน.คอม  คิดจะเที่ยวเว็บเดียวก็พอ ภาพ เรื่อง และวีดีโอ.....ทีมงานหมูหิน.คอม